HARARE — Zimbabwe yatakaje umwe mu bahanga bakomeye mu by’umutekano, politiki n’imibanire mpuzamahanga, nyuma y’urupfu rwa Dr Tapera Knox Chitiyo, wapfuye ku wa 6 Nzeri 2026, afite imyaka 65. Yari amaze igihe arwaye kanseri y’amara.
Chitiyo yari azwi cyane nk’umusesenguzi w’ibibazo bya Zimbabwe, Afurika y’Amajyepfo n’umutekano, akaba yari n’umwe mu bantu bagiraga uruhare mu gusobanurira abategetsi n’abashakashatsi bo mu Burayi ibibazo bya politiki n’umutekano byo ku mugabane wa Afurika.
Umwarimu wabaye umuhanga mu by’intambara n’umutekano
Kuva mu 1992 kugeza mu 2003, Chitiyo yigishije muri University of Zimbabwe, aho yari umwarimu mukuru wiga ku ntambara n’amateka ya gisirikare.
Yagize kandi uruhare mu ishingwa ry’Centre for Defence Studies muri iyo kaminuza, ndetse yigisha mu bigo bya gisirikare birimo National Army Staff College na Gweru Military Academy.
Ubushakashatsi bwe bwibandaga ku mikorere y’inzego z’umutekano, politiki ya Zimbabwe, impinduka mu gisirikare ndetse n’imibanire hagati y’inzego z’umutekano n’abaturage.
Yaje kumenyekana cyane i Londres
Mu 2005, Chitiyo yavuye muri Zimbabwe ajya gutura mu Bwongereza, aho yakomeje gukora ubushakashatsi n’ubusesenguzi ku bibazo bya Afurika.
Yabaye mu buyobozi bwa gahunda y’Afurika muri Royal United Services Institute (RUSI) hagati ya 2007 na 2011. Nyuma yaho yinjira muri Chatham House, aho yabaye umushakashatsi n’umujyanama mu bijyanye n’Afurika.
Yagaragaye kenshi mu bitangazamakuru mpuzamahanga asobanura politiki ya Zimbabwe, umutekano, ubukungu ndetse n’imibanire y’igihugu cye n’amahanga.
Yari umuhuza hagati ya Zimbabwe n’u Bwongereza
Chitiyo kandi yagize uruhare runini mu guteza imbere umubano hagati ya Zimbabwe n’Abongereza.
Kuva mu 2015 kugeza apfuye, yari Perezida wa Britain Zimbabwe Society, umuryango ugamije guteza imbere umubano hagati y’abaturage, inzego z’uburezi, abashakashatsi n’abikorera bo muri Zimbabwe n’u Bwongereza.
Abamwibuka bavuga ko yakoresheje uwo mwanya mu guteza imbere ibiganiro no guhuza Abanyarwanda? [Correction: Abazimbabwe] bo mu gihugu no muri diaspora, ndetse no guteza imbere ibikorwa by’uburezi, ubucuruzi n’umuco.
Yanditse ku ivugurura ry’inzego z’umutekano
Chitiyo yari azwi cyane ku bushakashatsi bwe ku ruhare rw’ingabo n’inzego z’umutekano muri politiki ya Zimbabwe.
Mu 2009, ubwo yari muri RUSI, yakoze ubushakashatsi ku ivugurura ry’inzego z’umutekano muri Zimbabwe, ashimangira ko igihugu cyari gikeneye inzego z’umutekano zirengera abaturage n’igihugu muri rusange, aho kwibanda gusa ku kurinda ubutegetsi.
Ibi byatumye aba umwe mu basesenguzi bakurikiranwa cyane ku bibazo bya politiki n’umutekano muri Zimbabwe.
Umuntu wari uhuje ubuhanga n’ubuhanzi
Nubwo yari azwi cyane nk’umuhanga mu bya politiki n’umutekano, Chitiyo yari afite n’impano mu bijyanye n’ubuhanzi.
Yandikaga imivugo n’inkuru ngufi, ndetse agakunda gucuranga saxophone. Abamuzi bavuga ko yari umuntu wicisha bugufi, ugira urugwiro kandi ushobora kuganira n’abantu bafite ibitekerezo bitandukanye.
Iyi mico ni imwe mu yatuma agira umubano mugari mu nzego za politiki, uburezi, ubucuruzi n’itangazamakuru.
Abamukurikiranaga bamwibukiraho iki?
Urupfu rwa Chitiyo rwakurikiwe n’ubutumwa bwinshi bwo kumwibuka.
Abanyapolitiki, abashakashatsi n’inshuti ze bamushimye nk’umuntu wari ufite ubumenyi bwimbitse ariko akabushyira mu buryo bworoshye bwumvikana.
William Gumede, wanditse inkuru yo kumwibuka muri Mail & Guardian, yavuze ko Chitiyo yari umwe mu bahanga b’Abanyafurika bari bafite uruhare rukomeye mu biganiro mpuzamahanga ku mutekano, ubukungu n’imibanire ya Afurika n’amahanga.
Asize umurage mu burezi no mu gusobanura Afurika
Chitiyo yapfuye asize umurage mu mashuri makuru, mu bigo by’ubushakashatsi no mu muryango wa Zimbabwe uba mu mahanga.
Yakoze hagati ya Harare na London, ahuza ubumenyi bwo mu bijyanye n’umutekano n’ ubushobozi bwo gusobanura ibibazo bya Afurika ku rwego mpuzamahanga.
Yasize umugore we Nhamburiko, umuhungu we Kyle, ndetse na mushiki we Cathy, nk’uko ibinyamakuru byatangaje.
Dr Knox Chitiyo yapfuye afite imyaka 65, ariko ibikorwa bye mu bushakashatsi ku mutekano, politiki ya Zimbabwe n’umubano wa Afurika n’amahanga bikomeje kumugira umwe mu bantu bazibukwa mu mateka y’ubusesenguzi ku mugabane wa Afurika.





